Protestantse Kerk Zandvoort - Het knipscheerorgel

Het knipscheerorgel

Film over restauratie Knipscheerorgel wint 1e prijs Filmgala Noord-Holland (lees meer)

De officiële cijfers over de restauratie van het Knipscheerorgel (lees meer)

Het Knipscheer-orgel in de monumentale Dorpskerk aan het Kerkplein in Zandvoort is op 16 december 1849 officieel in gebruik genomen. Het is het eerste orgel in het eveneens in 1849 in gebruik genomen nieuwe kerkgebouw van de Hervormde gemeente Zandvoort (nu Protestantse gemeente Zandvoort geheten).

Gebouwd tegen de oude toren, die op zijn beurt in 1618 werd herbouwd, bevindt het huidige kerkgebouw zich op de plaats, waar al voor de Reformatie een bedehuis stond, gebouwd in 1493 en gewijd aan de heilige Agatha en Adrianus. Volgens niet te vast te stellen informaties moet daarvoor ook een kerkgebouw op die plek hebben gestaan die terug gaat naar de 14^e eeuw. In 1848 werd met de bouw van het huidige kerkgebouw begonnen en op 1 juli 1849 werd de kerk officieel in gebruik genomen. Al eerder was de opdracht gegeven tot de bouw van een orgel in de nieuwe kerk.

Reeds op 4 oktober 1846 verscheen in het tijdschrift “De Boekzaal der Geleerde Wereld” het bericht dat de “Wel Ed.Heer Arent Eliza Santhagens, ter nagedachtenis van zijn overleden echtgenote, een bedrag van vierduizend gulden geschonken had, om daarvoor een orgel te laten vervaardigen in de kerk van de Nederlandse Hervormde gemeente te Zandvoort. De heer Santhagens, een koopman uit Amsterdam en vriend van de “leeraar” dominee C. Swalue, pleegde des zomers zijn vakantie in Zandvoort door te brengen. De opdracht tot bouw werd gegeven aan de Amsterdamse orgelmaker Hermanus Knipscheer II.

Onder de kap van de middentoren prijkt nog immer in bladgouden letters het woord “Geschenk”, echter zonder de naam van de gever. Na oplevering van het nieuwe kerkgebouw werd het orgel geïnstalleerd.De inwijding vond plaats op 16 december 1849, in een dienst waarin ds. C. Swalue voorging, en het orgel werd bespeeld door J.P. Schumann, organist van de Bavokerk te Haarlem.De gulle schenker van het orgel dhr. A.E. Santhagens heeft deze inwijding niet mee mogen maken. Hij overleed in 1848 aan de gevolgen van de pest.

De dispositie van het instrument zag er als volgt uit:

Manuaal/Hoofdwerk
C-f3

1. Bourdon

16 voet middelbare mensuur in de bas eikenhout, discant metaal.
2. Prestant

8 voet van gepolijst tin in het front midden
3. Roerfluit

8 voet de 12 onderste tonen eikenhout, de overige metaal
4. Trompet Bas/Disc.

8 voet corpora metaal; opslaande tongen
5. Octaaf

4 voet metaal
6. Quint

3 voet metaal
7. Super Octaaf

2 voet metaal
8. Mixtuur III-IV-V Bas/Disc.

2 voet metaal en 3, 4, 5 pijpen sterk
9. Cornet IV Disc.

4 pijpen sterk

Bovenwerk C-f3
1. Bourdon          8 voet in de bas eikenhout, discant metaal
2. Gemshoorn    8 voet metaal
3. Viola di Gamba   8 voet van tin vervaardigd, te beginnen met kleine C, het onderste Octaaf in de gemshoorn sprekende
4. Prestant 4 voet metaal
5. Dwarsfluit 4 voet bas eikenhout, discant metaal
6. Woudfluit 2 voet metaal
7. Dulciaan 8 voet corpora metaal; opslaande tongen

Pedaal C-d1
1. Bourdon   16 voet wijde mensuur

Algemeen:
Twee manuaalafsluitingen
Twee trekkoppelingen
Geen tremulant
Groote ventil
Calcant schel
Vier blaasbalgen
Het clavier loopt van C tot F

Restauratieactiviteiten 2006-2007

Het orgel is in aanleg een zeer fraai instrument. Technisch verkeert het instrument echter in zeer slechte staat; het orgel staat niet meer te lood, waardoor er onevenredig veel spanning is gekomen in de speelmechanieken en dus in de speelaard van het orgel.

zo was de situatie (2006)

De windvoorziening van het orgel is op tal van plaatsen lek; houten lijmverbindingen hebben losgelaten en het leer is verdroogd. De windladen functioneren niet meer naar behoren; het in 1946 aangebracht systeem met kunststof is inmiddels versleten. De kas van het orgel is verzakt, het snijwerk is op veel plaatsen gescheurd en het schilderwerk verkeert in slechte conditie. Tenslotte is de klankgeving van het instrument nog het meest bevredigend. Door alle problematiek heen is gelukkig nog steeds de kwaliteit van de Knipscheer klank te horen ondanks de vele afgebroken orgelpijpen.

Er is een omvangrijk restauratieplan opgesteld en daar zijn hoge kosten mee gemoeid. Naar de mening van deskundigen is de technische staat van het orgel zodanig dat de aanpak ervan hoge prioriteit verdient. Maar het orgel is het meer dan waard om het ook klanktechnisch in volle luister herstelt te worden! De Gemeente Zandvoort, de Provincie Noord - Holland en de Rijksdienst voor de Monumentenzorg hebben na zes jaar onderzoek de noodzaak tot restauratie van het orgel volledig erkend. De totale kosten worden begroot op € 320.000. De Rijksdienst heeft de totale subsidiabele restauratiekosten vastgesteld op € 184.000 Het restant moet door de eigenaar van het orgel worden opgebracht.

Planning en activiteiten in 2006-2007

Op maandag 18 september 2006 zijn de bekende Orgelbouwers Pels & van Leeuwen uit ’s Hertogenbosch gestart met het ontmantelen van het Knipscheerorgel in de Protestantse kerk te Zandvoort. Dit gebeurde onder toezicht van de vaste bespelers van dit orgel waarbij ook het glas geheven werd. Na 18 maanden restauratiewerk is het orgel op 24 maart 2008 weer in gebruik genomen.

v.l.n.r. G. van Zwieten de Blom, H. van Amerom, M. v.d. Meulen-Heijink, C. Verschoor,
A. Bergwerff en P. Waerts (foto: Heert Jan van Keulen)

De totale kosten van de restauratie van het orgel en balgenkamer bedroegen ruim € 320.000,=. Hiervan is door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg € 184.000,= gesubsidieerd. Het college van Rentmeesters had in de afgelopen jaren al een bedrag gespaard van ca. € 50.000,=.
De “Stichting Restauratie Knipscheerorgel” die belast was met het verzamelen van de ontbrekende
ca. € 86.000,=, bestond uit: Minke van der Meulen, Jan Keizer en Pieter Joustra.
De start van deze geldinzamelingsactie was op 7 september 2006. Reeds na negen maanden was het bedrag binnen. Hartverwarmende reacties hebben wij mogen ondervinden. Wij zijn de vele donateurs, hulpverleners, vrijwilligers en schenkers van materiele zaken bijzonder dankbaar voor hun hulp.

Planning en activiteiten 2006 -2008

Vanaf september 2006 t/m maart 2008 hebben o.a. de volgende acties plaatsgevonden:

herstel orgelkas
herstel hang- en sluitwerk
2 panelen orgelkast vervangen
asbest achterwand verwijderd en opnieuw gestukadoord
schilderen en vergulden van het lofwerk
herstellen van bladgoud aan biezen
schilderwerk van de orgelkas
frontpijpen, herstellen van steminrichtingen
frontpijpen ronderen
bladgoud op labia aangebracht
pijphangers gerepareerd en bijgemaakt
frontpijpen opnieuw stiften
reparatie snijwerk ornamiek en enkele delen bijgemaakt
bestrijden houtwerk met houtwormbestrijdingsmiddel
restauratie en herbelering magazijnbalg
vervaardigen van nieuw reguleer gordijn
leveren en plaatsen van een nieuwe windmachine
vervaardigen van een nieuwe dempkist
restaureren van de windladen
restaureren manualen
registerknoppen restaureren en bijgemaakt, alsmede nieuwe registerschildjes
nieuw pedaalklavier is vervaardigd en geplaatst
reconstructie walsborden Bovenwerk en Hoofdwerk
2 x nieuwe winkelbalken Hoofdwerk en Bovenwerk
2 x nieuwe winkelbalken Pedaal
3 x wellenborden Pedaal
restauratie en vernieuwen abstraktuur
nieuw koppelblok Hoofdwerk-Pedaal
nieuw koppelblok Bovenwerk-Pedaal
nieuw koppelblok Hoofdwerk Bovenwerk
restauratie bestaande mechanieken
nieuw registermechaniek pedaal
nieuw registermechaniek koppelingen
restauratie metalen pijpwerk
restauratie houten pijpwerk
herplaatsen Boudon 16’ + vervaardigen conducten
vervaardigen van een nieuwe Dulciaan 8’
nieuwe kanalisatie pedaal
nieuwe sponsels windladen
wijziging positie laden BW en Pedaal
nieuwe orgelbank
nieuwe fagot 16 voets inplaats van Octaaf 8 pedaal

En tijdens de restauratie bleek dat ook de wanden van de balgenkamer gestukadoord moetsen worden en het plafond geschilderd. Eveneens werd het orgelbordes voorzien van nieuwe grenen vloerdelen die grijs zijn geschilderd (de oorspronkelijke kleur). Tevens werd de complete elektra onder de vloer en wanden herzien en vernieuwd. Ook de overloop naar het balcon werd van vloerdelen voorzien ter vervanging van de delen die door houtworm ernstig waren aangetast.

Het oksaal werd in de oorspronkelijke kleur geschilderd en tenslotte werden de antieke stoelen t.b.v. de koorleden ontdaan van oude laklagen, opnieuw geschilderd en voorzien van nieuwe zittingen. Hierna is alles herplaatst en is het orgel geïntoneerd.

De restauratie van het in 1849 gebouwde monumentale kerkorgel is in periode september 2006 tot en met maart 2008 door Orgelbouwers Pels & Van Leeuwen te ’s Hertogenbosch uitgevoerd en teruggebracht in de oorspronkelijke staat. De adviezen zijn uitgebracht door Aart Bergwerff te Brielle.De schilder- en verguldwerken zijn na historisch onderzoek weer met oorspronkelijke materialen en authentieke behandelingen uitgevoerd door De Jongh Schildersbedrijf te Waardenburg. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg heeft in samenwerking met de provincie Noord Holland en de Gemeente Zandvoort samen met de giften en donaties van de niet alleen hieronder – in alfabetische volgorde – genoemden, maar ook van de vele anonymi, de restauratie mogelijk gemaakt.

(foto: Heert Jan van Keulen)

Door bedrijven en instellingen:
Bazarcommissie van de Protestantse Kerk
Evenementen Cie
Gemeente Zandvoort
Gereformeerde kerk Zandvoort (1916-2006)
Lionsclub Zandvoort
Olga Hendring Fonds
Prins Bernhard Cultuurfonds
Radio Stiphout
Rotaryclub Zandvoort
Bruna Zandvoort
Stichting tot Behoud van het Nederlandse orgel
Nederlof ReproHotel Hoogland
Stichting Pro Juventute
St. Agatha Parochie
Stichting Strandkorrels
Van der Valk & Swart, Notariskantoor
Vereniging Onderling Hulpbetoon
Woningbouwvereniging EMM
Stichting J.C. Ruigrok
Stichting Hajee
Stichting Fonds de Haas
Stichting Classis Concerts
Stichting Prins Bernhard Cultuurfonds
Stichting Orgelfonds Mooy

Door nabestaanden ter nagedachtenis van:
Brugman, dhr. J.W.
Dees, Henk
Erven K.C. van der Mije Pzn
Luijendijk, dhr. D.
Paap, dhr. V.C.
Paap-Noorderbroek, mevr. A.
Ravenhorst-Broertjes, Martha
Rij, dhr. W. van
Werff-Kramer, mevr. H.W. van der
Wijk-Koning, mevr. A.C. van

En verder door:

Ariesen-Molijn, mevr. D.J.	Blom, dhr. en mevr. J.
Arum, Corrie van	Blom, Roy en Vreni
Bakels, dhr. N.	Boer-Fledderman, mevr. E. de
Bakels-Moison, Anthon en Josje	Boer, dhr. P.A. de
Balk- van Staveren, dhr. en mevr. N.	Boeré, dhr. en mevr. F.
Bos, dhr. S. van den	Mije Kzn, Pieter van der
Bosman-Paap, Harm en Marijke	Mije, fam. Aug. van der
Bos- van Heerde, dhr. en mevr	Mije, mevr. C.J. van der
Bos-Westerink, dhr. en mevr. W.R	Mije, mevr. M.J. van der
Bouberg Wilson, dhr. B	Mol-Bijvoet, dhr. en mevr
Brocken, dhr. en mevr. H.	Molenaar, Elke en Rob
Brugman-Dijkstra, mevr. C.R.G	Molenaar, Frans
Brugman-Kerkman, dhr. en mevr. Jb	Molenaar-Lammers, mevr. M
Cense, fam. G.A.	Molijn-van den Hoek, mevr. J.W.H.
Deesker-van der Hoek, dhr. en mevr. G	Oderkerk-Fokker, dhr. en mevr. C
Dijkstra, dhr. R	Onel, Ed
Doornekamp-Terol, dhr. en mevr. D.	Paap, dhr. en mevr. J.M
Drenth-Clasie, fam.	Paap, Dominee N.
Duijn, mevr. T.J. van	Paap-Kerkman, mevr. W.G.S.
Duijn-Kranz, mevr. J. J. van	Paap-Terol mevr. M.J.
Duijves, Pastor T.W.	Paap-van der Mije, mevr. F.M
Duivenbode, mevr. J.C. van	Paap-van der Werff, dhr. en mevr. E.
Dukkers, Nanda	Pasman-Romeijn, dhr. en mevr. B
Dukkers-Balfoort	Pendavingh, dhr. en mevr. W.
Faber- van der Eijk, mevr. H..	Petegem-Kroon, mevr. H.A. van
Furth-Wouters, dhr. en mevr. A.	Piers-van der Mije, dhr. en mevr. G.A.
Gansner, dhr. H.	Post-Feenstra, dhr. en mevr. J.
Graaff-Heddema, mevr. Hilde de	Reijnders-van Till, dhr. en mevr. E
Hellemans van Hofweegen, dhr. en mevr. W.T.	Reitsma, dhr. en mevr. K.
Henrion Verpoorten- Haverkamp, mevr. L.W.	Reuse-Tiemersma, mevr. A.
IJspeert, dhr. en mevr. C.C.	Rijgersma-Langenberg, mevr. B.J. van
IJspeert, Steven	Rothert. dhr. G.H.
IJssennagger-van Kalken, mevr. C.	Sandbergen-Kerkman, dhr. en mevr. C.J.
Jansen, Michiel B.V.	Sinke-den Hartog, dhr. en mevr. M.
Joustra- Brokmeier, Pieter en Ankie	Stade, mevr. C.N.H.
Keizer- Bos, Jan en Elly	Stam-Lust, dhr. en mevr. C.H.
Kerkman-de Vries, mevr. J.	Steenmeijer- van Rij, mevr. H.P
Keur-van Dongen. dhr. en mevr. E.	Stobbelaar, Seine en Nel
Keur-Molenbeek, dhr. en mevr. M.	Stobbelaar-Paap, mevr. Arieaantje
Kinneging, dhr. en mevr. F.	Terol, mevr. M
Knoester-Schuiten, fam	Toornburg-van Herwijnen, dhr. en mevr. R.
Koning, mevr. A.M.N	Trappel, dhr. J.D.R.
Koning-Dees, mevr. H	Trappel, mevr. N.
Koning-Keereweer, mevr. A.M.N.	Trousset, Marijke en Wim
Koningsbruggen, dhr. en mevr. Th. van	Veldhuizen, dhr. en mevr. W.
Koningsbruggen-Drysdale, dhr. en mv. C.J. van	Verheij, dhr. en mevr. F.B.
Kopmels-Stouthandel, dhr. en mevr	Verwijs, mevr. P.J.
Korting, mevr. E.	Verwijs-Koning, Dominee J en mevr. W.
Korver-Hoogerbrugge, dhr. en mevr.C.A	Visser, dhr. P.C.
Kramer- Averink, mevr. W.M. de	Vries, dhr. Dr. G. de
Laan, dhr. en mevr. K.	Weermeijer, dhr. A.J.
Laane-van Dijk, dhr. em mevr. A.J.	Werff-Koning, dhr. en mevr. J. van der
Lamberts-Klimmert, mevr. L.A	Willebrand, dhr. D.
Lavertu, dhr. A	Zuidema, mevr. T
Lemmens, dhr. en mevr. A.J.M	Zwarts-Wessel, mevr. J.J.
Maris, dhr. en mevr. J.D. van	Zwerver-Broersma , dhr. en mevr
Meulen-Heijink, Minke van der	Zwieten de Blom, Gerard van
Kerkman-Cazander, Mevr. L.	en nog vele anonieme gevers

Dank is verschuldigd aan het bestuur van de Stichting Classic Concerts Zandvoort, die in de jaren 2002 tot en met 2008 de uitgangscollecte bij Kerkpleinconcerten bestemd heeft voor de restauratie van het kerkorgel.

Film over restauratie Knipscheerorgel wint 1e prijs Filmgala Noord-Holland (lees meer)

[ terug ]